• Erik de Bruin

'Geen zand erover, maar behouden'

GORINCHEM Het telefoontje dat Hugo Ouwerkerk van de Gorcumse Vestingwerkgroep woensdag van wethouder Arjen Rijsdijk kreeg, was even verrassend als verheugend. Op de plek Buiten de Waterpoort waar tot voor kort muziekcafé Genesis stond en waar vanwege de vergunde bouw van een hotel een bouwput is aangelegd, zijn bijzondere archeologische resten te voorschijn gekomen.

door Erik de Bruin

Resten van de vroegere stadsmuur. ,,Die in het laatste kwart van de zestiende eeuw in opdracht van Willem van Oranje werd afgebroken om plaats te maken voor wat toen een moderner verdedigingssysteem was, namelijk: de zes kilometer lange aarden wallen die we nog altijd kennen en die Gorinchem tot de grootste vestingstad van Nederland maken." Dat de gemeente met een Vestingplan bezig is en de stadshistorie wil promoten onder toeristen, stemt hem plezierig. Nog verheugder is hij over het recente nieuws, dat voor hem als een volslagen verrassing kwam. ,,In die zin dat ik niets af wist van het archeologisch onderzoek. Ik wist niet dat ze zo diep zouden graven."

'GEÏNTEGREERD' Ouwerkerk was wel bekend met de Middeleeuwse verdedigingsmuur aan de rivier. Én met de Blauwe Toren. ,,Het kasteelcomplex dat eigendom was van Karel de Stoute, één van de grootste Europese vorsten. Dit is niet zomaar een vondst, maar één van nationaal en internationaal niveau. Qua bouwstijl- en materialen (er werd gebruik gemaakt van hardsteen) was de Blauwe Toren heel anders dan andere kastelen. De kasteeltoren was qua omtrek de grootste in Europa. Heel imponerend. Op tekeningen (zie de voorpagina, red.) is dat goed te zien." Er zijn naast restanten van de muur delen van een toren gevonden, maar dat betreft niet dé toren. ,,Je moet je voorstellen dat zo'n complex bestond uit muren en kleinere torens. Vanuit die minder brede torens werd de vijand beschoten met pijl en boog. Zoals dat ook andersom gebeurde. Toen er buskruit kwam, voldeed steen niet meer. Aarden vestingwallen wel. Die waren breder en dikker waardoor ze er geschut (kanonnen, red.) op konden plaatsen. Het kasteel was geïntegreerd in de stadsomwalling. Toen het werd veroverd, werd alles afgebroken."

'ONDER DE GRACHT' Het verhaal van Ouwerkerk komt aardig overeen met dat van de archeoloog Antoine Mientjes van SOB Research. Hem is opgedragen na het onderzoek (dat nog bezig is) binnen zes weken een rapport te maken en advies te geven over hoe om te gaan met de archeologische vondsten. De Vestingwerkgroep heeft dat advies al klaar liggen. ,,Wij vinden", steekt Ouwerkerk van wal, ,,dat alles blootgelegd moet worden. Daarvoor zul je twee, drie meter door moeten graven. Zodat naar verwachting de volledige omvang van de toren zichtbaar wordt." De vraag is wel of dat kan, zo blijkt uit de reactie van Mientjes. ,,Dieper graven wordt lastig omdat je dan onder de gracht uit komt." Hij voegt er wel aan toe dat in principe ('de duimschroeven qua wet- en regelgeving op archeologisch gebied zijn flink aangedraaid') de onderzijde van het archeologisch spoor boven moet komen. Binnen de huidige hotelplannen kan wat te voorschijn is gekomen en misschien nog komt niet gehandhaafd blijven. Ouwerkerk pleit ervoor dat het zichtbaar blijft. ,,Geen zand erover, maar behouden. Je zou kunnen denken aan een glazen vitrine in het hotel en anders maar gewoon geen hotel op deze locatie."

'FANTASIERIJKE TEKENINGEN' Arjen Rijsdijk, de wethouder, is blij met deze 'bijzondere' vondst. Hij geeft aan dat het archeologisch onderzoek wordt besproken met de vergunninghouder ofwel de projectontwikkelaar. ,,Uiteindelijk nemen wij als gemeentebestuur een besluit over de vraag of een vervolgonderzoek nodig is en op welke wijze met de vondst moet worden omgegaan." Het college heeft schriftelijke vragen gekregen van Gorcum Actief, die kansen ziet op het gebied van stadspromotie. De archeoloog weidt nog niet uit over zijn verslag. ,, Het was één van de grotere kasteeltorens, maar ik moet zeggen dat de tekeningen behoorlijk fantasierijk zijn." Mientjes spreekt wel over het spreekwoordelijke neusje van de zalm. ,,Zo kun je het wel stellen als je op Middeleeuwse verdedigingswerken stuit. Historische bronnen spreken over omstreeks 1460, maar dat hoeft niet te kloppen. Archeologische indicaties geven weer dat het ook al begin vijftiende eeuw en misschien zelfs eind veertiende eeuw kan zijn gebouwd."

PETITIE 'Historische vondst Blauwe Toren bewaren en toegankelijk maken en houden voor publiek.' Dat is het doel van de internetpetitie (zie petities.nl) die afgelopen zaterdag is gestart en maandag aan het begin van de middag 578 keer was ondertekend. 'Bijvoorbeeld door middel van een archeologische vitrine.' Dat is ook wat Hugo Ouwerkerk van de Vestingwerkgroep voorstelt. De Stad Gorinchem nam samen met hem een kijkje bij de voormalige Genesis-locatie (nu een bouwput) Buiten de Waterpoort. De Blauwe Toren is het imposante Middeleeuwse kasteel(complex) dat op bovenstaande tekening pronkt.

Fotobijschrift:

,,Niet zomaar een vondst, maar van nationaal en internationaal niveau", aldus Hugo Ouwerkerk.