• Marcel Klijn

Vondst met een verhaal

GORINCHEM Het is al weer een tijdje stil rond de opgravingen aan de Duveltjesgracht in Gorinchem. Er zal nog verder worden afgegraven, maar omdat de vervuilde grond eerst afgevoerd moet worden, liggen de werkzaamheden voor nu even stil. Op basis van oude kaarten was al bekend dat er op deze plek interessante archeologische vondsten zouden kunnen worden gedaan en dat is gebleken. De berichtgeving rondom de vondst is echter niet altijd even duidelijk: is het van nationaal belang of alleen lokaal interessant en is het nu wel of geen onderdeel van het Blauwe Toren-complex? Tijd voor opheldering, waarbij duidelijk zal worden dat ook archeologen en historici het niet altijd eens zijn.

door Marcel Klijn

Er bestaan grofweg twee theorieën over de bouw van het kasteelcomplex de Blauwe Toren. De eerste is dat het kasteel een voortzetting is van een nog ouder kasteel van Willem VI (1365-1417), graaf van Holland en Zeeland, waar de latere machthebber Karel de Stoute vanaf 1461 de Blauwe Toren heeft aangebouwd. De tweede theorie zegt dat het gehele kasteelcomplex, inclusief boven- en benedenhof, vanaf 1461 is gebouwd in opdracht van Karel de Stoute (1433-1477) en dat het oudere kasteel van Willem VI niet op die locatie lag. Historicus Bert Stamkot, schrijver van het dit jaar te verschijnen boek over de complete geschiedenis van Gorinchem, is aanhanger van deze laatste theorie. Hij beweert dat het oudere kasteel van Willem VI in het gebied Krabsteeg-Molenstraat-Revetsteeg heeft gelegen. Beide theorieën zijn niet bewezen, maar interpretaties van historische beschrijvingen, oude kaarten en tekeningen en eerdere archeologische opgravingen. Om het pleit te beslechten is er maar één mogelijkheid: de ouderdom definitief vaststellen. De huidige vondst aan de Duveltjesgracht biedt daartoe een enorme kans.

Wat moet er gebeuren? Er moet nog dieper en verder worden gegraven. Dieper om op het fundament te komen, want - in tegenstelling tot wat velen misschien denken - de vondst die nu is blootgelegd ligt nog twee meter dieper onder de grond, maar er is niet dieper gegraven omdat de projectontwikkelaar al op voldoende diepte zit voor het bouwen van zijn hotel. Als er nog twee meter dieper wordt gegraven kan met behulp van houtmonsters de bouwdatum worden bepaald. Iets verder graven dan nu het geval is, zou duidelijkheid verschaffen over de precieze locatie en grootte van het kasteel, waarover de meningen nogal uiteenlopen.

STADSMUUR OF KASTEELMUUR? Een andere kwestie waar onduidelijkheid over is: is de nu gevonden muur nou wel een kasteelmuur of 'gewoon' een stadsmuur? De vestingmuren met bastions die we nu kennen in Gorcum zijn pas aangelegd na de sloop van het kasteel de Blauwe Toren (1578). Daarvoor was de vesting kleiner. In het oosten was de huidige Kalkhaven nog water buiten de vestingmuur en in het westen stond de toenmalige Kanselpoort niet ter hoogte van de huidige coupure, maar veel verder terug de Westwagenstraat in bij de Hazewindhondstraat. De middeleeuwse stenen ommuring telde 23 muurtorens en 7 stadspoorten. Zo was er bijvoorbeeld niet alleen een Laag-Arkelpoort, de huidige coupure bij het Paardenwater, maar ook een Hoog-Arkelpoort in het verlengde van de Kortendijk. Het ommuurde kasteelcomplex de Blauwe Toren sloot aan op deze middeleeuwse vestingmuur.

De gemeente Gorinchem noemde de onlangs opgegraven muur en het torentje in hun eerdere berichtgeving een onderdeel van de oude stadsmuur. Dat is ook niet onjuist, maar de vondst is primair onderdeel van de ommuring rondom het kasteelcomplex, die op zijn beurt weer aansluit op de muur rondom de vesting. Het kasteelcomplex is geïntegreerd in de oude vesting.

PRESTIGEPROJECT Wat is het belang van deze vondst? Het antwoord op die vraag is afhankelijk vanuit welk standpunt je kijkt naar deze ontdekking. Voor Gorcum is de vondst zondermeer interessant, al was het maar omdat de stad nog maar weinig middeleeuwse bouwwerken telt, zoals de Grote Toren en Heilige Geestkapel. De grote ronde blauwe hardstenen woontoren zelf - gebouwd in opdracht van Karel de Stoute toen hij in onmin leefde met zijn vader Filips de Goede, hertog van het Bourgondische Rijk - is volgens bouw- en kunsthistorici zelfs van Europees belang, aldus Stamkot, vanwege de unieke vestingbouw. Ook de wonderlijke constructie met de huisjes die bovenop zijn geplaatst, overigens pas ver na het overlijden van Karel de Stoute, maakt dit bouwwerk kunsthistorisch ook interessant. Het was een prestigeproject, een belangrijk kasteel, waar veel geld aan is besteed destijds, en een hoogtepunt in de laatmiddeleeuwse fortificatiekunde. Maar de huidige vondst is niet de Blauwe Toren zelf, die ligt iets verderop. Het huidige opgegraven torentje is een stuk van de voorburcht (het bovenhof), een onderdeel van dit kasteelcomplex.

MARTELAREN Maar er is daarnaast nog een ander geschiedkundig belang: de vondst speelt een belangrijke rol in het verhaal van de wereldberoemde Martelaren van Gorcum. Deze Franciscaner monniken vluchtten immers na de inname van de stad door de protestantse Watergeuzen in 1572 vanuit hun klooster in de Arkelstraat (Varkensmarkt-Bloempotsteeg) tevergeefs voor hun veiligheid naar de Blauwe Toren. Zoals bekend zijn zij als gevangenen tot op hun ondergoed uitgekleed per boot uit Gorcum afgevoerd en in Den Briel gemarteld en opgehangen. Zij verlieten Gorcum waarschijnlijk via een klein (water)poortje, bekend van diverse afbeeldingen, ongeveer op de plek waar nu de opgraving is gedaan. Het toeval wil dat door het toenemend historisch besef er momenteel wordt nagedacht om de Martelaren van Gorcum op deze plek te herdenken met een monument, een soort mini-kathedraal met twee grote oude gebrandschilderde ramen over deze mannen. In de voormalige katholieke kerk aan de Haarstraat zaten gebrandschilderde ramen met voorstellingen van de Martelaren, maar sinds de kerk in 1984 een woonbestemming kreeg is elke herinnering aan hen in de stad verdwenen. Een dergelijk eerbetoon zou een onderdeel kunnen zijn van een groter plan om de gevonden tastbare herinnering tentoon te stellen.

Hoe dan ook, de vondst Buiten de Waterpoort is een vondst met een verhaal. De vondst op zich is misschien niet uniek, maar in een breder kader geplaatst is het dat absoluut wel.

TOELICHTING Als de gemeente ervoor kiest deze vondst slechts te zien als 'een stukje van de oude stadsmuur' is de kans aanzienlijk dat de gevonden restanten zullen worden gesloopt. Procedureel zal er dan mogelijk juist worden gehandeld, maar de respectabele geschiedenis van onze stad wordt daarmee geen recht gedaan. Om dat te verhoeden is Marcel Klijn eind november vorig jaar een petitie gestart voor behoud, die door 1960 mensen is ondertekend en inmiddels is ingediend bij de raad en het college van onze stad. Naast deze petitie heeft Klijn vorige week een brief aan de gemeente Gorinchem verstuurd waarin wordt aanbevolen het verplichte archeologisch onderzoek op een aantal gedetailleerde punten uit te breiden en tevens de wens wordt uitgesproken deze vondst te behouden en waar mogelijk zichtbaar te houden. Deze brief is ondertekend door deskundigen van naam en historici uit onder meer de academische wereld, waar momenteel ook onderzoek wordt gedaan naar dit kasteel. Het bestuur van de stad is daarmee niet alleen geïnformeerd door het sentiment van de leek, maar ook door de kennis van de expert.